کالیبره کردن اتوکلاو

کالیبراسیون اتوکلاوهای پزشکی چگونه انجام می‌شود؟

اتوکلاوهای پزشکی با ایجاد فشار و دمای بالا و تولید بخار اشباع، ابزار و تجهیزات حساس پزشکی را استریل می‌کنند. حضور اتوکلاو در اتاق‌های عمل، مراکز جراحی، بخش‌های استریلیزاسیون مرکزی (CSSD)، مطب‌های دندان‌پزشکی، کلینیک‌های تخصصی و آزمایشگاه‌های بالینی، یک الزام بالینی و نه یک انتخاب اختیاری است؛ زیرا نقص در استریلیزاسیون می‌تواند مستقیماً به انتقال عفونت‌های بیمارستانی (HAI) منجر شود.

اتوکلاو تنها روش استریلیزاسیون نیست؛ برای مقایسه می‌توانید مقاله «روش‌های مختلف استریلیزاسیون» را مطالعه کنید.

اتوکلاوهای پزشکی در ابعاد و کلاس‌های مختلفی عرضه می‌شوند. اتوکلاوهای مطب‌های دندان‌پزشکی و کلینیک‌های کوچک معمولاً از نوع رومیزی (Bench-top) و اغلب کلاس B هستند، در حالی که اتوکلاوهای بیمارستانی از نوع افقی یا بزرگ‌مقیاس با گنجایش بالا و چرخه‌های پیش‌خلأ (Pre-vacuum) طراحی می‌شوند.

کالیبراسیون اتوکلاو پزشکی

اتوکلاوها از نظر حجم محفظه، محدوده دما، فشار کاری و نوع چرخه متفاوت‌اند؛ اما همه آن‌ها به گیج دما، گیج فشار و تایمر مجهز هستند. کالیبراسیون دوره‌ای این سه پارامتر، پیش‌شرط تحقق شرایط استریلیزاسیون مؤثر (SAL ۱۰⁻⁶) است. این مقاله کلیات نحوه کالیبراسیون اتوکلاوهای پزشکی و نگهداری آن‌ها را شرح می‌دهد.

چرا کالیبراسیون دوره‌ای اتوکلاو پزشکی اهمیت دارد؟

اتوکلاو یک دستگاه بحرانی (Critical Device) در زنجیره کنترل عفونت است و به همین دلیل کالیبراسیون صحیح آن اهمیت بالینی مستقیم دارد. فرایند کالیبراسیون باید با تجهیزات مرجع دقیق و قابل ردیابی (Traceable) انجام شود تا صحت نتایج تضمین گردد.

کالیبراسیون اتوکلاو ضروری است زیرا کارایی استریلیزاسیون به‌طور مستقیم به دما، فشار و زمان چرخه وابسته است.

اتوکلاوی که به دمای هدف نمی‌رسد یا فشار بخار اشباع کافی تولید نمی‌کند، اثربخشی میکروب‌کشی آن به‌شدت کاهش می‌یابد و این موضوع برای استریل تجهیزات پزشکی کاملاً خطرناک است.

بنابراین توصیه می‌شود حداقل هر ۶ ماه یک‌بار کالیبره بودن دستگاه مورد ارزیابی قرار گیرد؛ البته در مراکز با بار کاری بالا یا الزامات اعتباربخشی، فواصل کوتاه‌تر (سالیانه تا فصلی) اعمال می‌شود.

روش‌های کالیبراسیون اتوکلاو پزشکی

مراجع مختلف توصیه‌های متفاوتی درباره فواصل کالیبراسیون دارند. برخی استانداردها بررسی عملکرد دستگاه را پس از هر ۴۰ ساعت کارکرد توصیه می‌کنند.

کالیبراسیون تایمر اتوکلاو: تایمر دستگاه را برای یک سیکل کامل تنظیم کنید. یک کرنومتر مرجع را آماده روشن کردن نگه دارید و هر دو را همزمان روشن کنید. اگر زمان ثبت‌شده با کرنومتر و تایمر اتوکلاو مطابقت نداشت، آزمایش را تکرار کنید. اختلاف بین کرنومتر و تایمر اتوکلاو را به‌عنوان ضریب تصحیح ثبت و در تنظیمات دستگاه اعمال کنید.

کالیبراسیون دمایی اتوکلاو: یک دماسنج حداکثر-ثبت‌کن (Maximum Registering Thermometer) یا داده‌ثبت مرجع را در کنار سنسور دمایی داخلی محفظه قرار دهید. اتوکلاو را روشن و دما را روی حداکثر مقدار تنظیم کنید. دما را یادداشت کنید. پس از خنک شدن اتوکلاو، دماسنج را خارج و مقدار ثبت‌شده را قرائت کنید. اگر بین دو دمای ثبت‌شده اختلافی وجود داشت، این اختلاف را به‌عنوان ضریب تصحیح در نظر بگیرید.

کالیبراسیون فشار اتوکلاو: پیش از بررسی فشار، دما و تایمر را کالیبره کنید. اتوکلاو را طبق روال معمول روشن کنید. زمانی که دما به ۱۲۱ درجه سانتی‌گراد رسید، گیج فشار باید ۱۵ psi (معادل ۱ بار) را نشان دهد. این مقدار را روی گیج علامت‌گذاری کنید تا در صورت وجود اختلاف، با ضریب تصحیح اصلاح شود.

کالیبراسیون اتوکلاو به‌وسیله نشانگر بیولوژیکی: پنج نشانگر حاوی اسپور باسیلوس استریوترموفیلوس (Geobacillus stearothermophilus) را در پنج موقعیت مختلف محفظه (نقاط سخت‌رس مانند مرکز بار و گوشه‌ها) قرار دهید. دستگاه را روشن کنید و در دمای ۱۲۱ درجه سانتی‌گراد با فشار ۱۵ psi به مدت ۱۵ دقیقه اتوکلاو کنید. پس از کشت نمونه‌ها، بر اساس نتایج مشخص می‌شود که استریلیزاسیون کامل انجام شده است یا خیر. این آزمون، اعتبارسنجی زیستی (Biological Validation) محسوب می‌شود و مکمل کالیبراسیون فیزیکی است.

چگونه می‌توان گواهی کالیبراسیون اتوکلاو دریافت کرد؟

شرکت‌های بسیاری که دارای تأییدیه‌های مربوطه از سازمان ملی استاندارد هستند، می‌توانند فرایند کالیبراسیون را اجرا کنند. اما باید توجه داشت که فقط گواهی صادره از شرکت‌های مجاز معتبر است و گواهی‌هایی که شرکت‌های فرعی ارائه می‌دهند، هیچ‌گونه ارزش قانونی ندارند.

کالیبراسیون اتوکلاو پارامترهای دما، فشار و زمان را مورد بررسی قرار می‌دهد. به عبارت دیگر، با استفاده از روش‌های مندرج در استانداردهای بین‌المللی ISO 17025، رسیدن محفظه به دما و فشار لازم در زمان معین مورد آزمایش قرار می‌گیرد.

پس از اتمام موفقیت‌آمیز فرایند کالیبراسیون، گواهی کالیبره بودن دستگاه صادر می‌شود که برای مدت معینی اعتبار دارد. اما این گواهی تنها تأیید می‌کند که دستگاه و کنترلرها به درستی کار می‌کنند و تضمین نمی‌کند که تجهیزات قرار داده‌شده در اتوکلاو واقعاً به دما، فشار و زمان مشخص‌شده می‌رسند یا خیر. برای تأیید این موضوع، آزمایش‌های تکمیلی (مانند پایش بیولوژیکی و شیمیایی) باید انجام شود که نمونه‌ای از آن‌ها شرح داده شد.

در محیط‌های پزشکی که انواع آلودگی‌های میکروبی می‌توانند بسیار خطرساز باشند، استفاده از اتوکلاو برای ضدعفونی و استریل ابزار و وسایل ضروری است. با کالیبره بودن دستگاه، اطمینان خاطر دارید که استریل شدن تجهیزات به درستی انجام می‌شود و آلودگی از این طریق منتقل نمی‌شود.